Долоон Бурхан гэдэг чинь яг юу юм бэ?

Блогийн уншигч Амартөвшин хүмүүсээс нийтлэг ирдэг дараах асуултыг тавьлаа:

Монголчуудын нэрлэж заншсан “долоон бурхан” оддын талаарх шинжлэх ухааны дэлгэрэнгүй ойлголтыг өгөөч?

Ер нь “долоон бурхан” буюу зарим нь “шанага долоо” хэмээн нэрлэдэг хойт шөнийн тэнгэрт тод харагдах оддын тухай хүмүүс маш их асуудаг тул энд дэлгэрэнгүй нэг мөр тайлбар бичье гэж бодлоо.

Эртний хүмүүст мэдээж оддыг судлах багж төхөөрөмж, арга барилын аль нь ч байсангүй тул тэдний хамгийн түрүүнд хийсэн ажил нь шөнийн тэнгэрт байршилаа өөрчилдөггүй мэт харагдах хэдэн 1000 оддыг харагдах байдлаар нь баахан хэсэгт хуваасан явдал юм. Монголчууд бид хүн 5 одны орд, маралын одны орд, үхрийн одны орд гэх мэтээр нийт тэнгэрийг баахан одны ордонд хуваасан бол дэлхий дээрх өөр янз янзын соёл иргэншилүүд өөрсдийнхөөрөө янз янзаар нь мөн олон одны ордуудад хуваасан байдаг. Одны орд нь тэнгэрийн нэг хэсэгт орших хэсэг оддыг бидэнд харагдах хэлбэр дүрсээр нь хүмүүсийн өөрсдийн зохиосон домог зохиолтой холбож нэрлэсэн нэршилүүд болхоос биш яг аль нэг одны ордны одод нь бүгдээрээ хоорондоо эсвэл тэр домог, итгэл үнэмшилтэй нь ямар нэгэн физик холбоо сүлбээтэй гэсэн юм байхгүй, зүгээр л хүмүүсийн зохиосон зүйл юм. Долоон бурхан буюу шанага долоо одны орд маань ч гэсэн тэнгэрийн хойт хэсэгт шанага хэлбэртэй харагддаг 7 оддыг нийлүүлээд Монголчуудын зохиож нэрлэсэн нэршил юм.

Ингэж оддыг тэнгэрт харагдах байдлаар нь хувааж ангилах нь хэдэн 1000 оддыг жаахан “замбараанд” оруулж, тэнгэр дээрх байршилыг дүрслэхэд ашиглагдана уу гэхээс биш өөр онцын ач холбогдолгүй. Өөрөөр хэлбэл газар нутгаа хэсэгүүдэд хувааж ангилахтай нэг бодлын төстэй зүйл юм, жишээ нь Монгол улс дотроо 21 аймагтай гэдэг шиг (гэхдээ мэдээж газар нутгийг улс мужаар нь хуваарилсан ангилал нь цаанаа түүхэн болон газар зүйн учир шалтгаантай, харин тэнгэрийн одны ордны хуваарилалтанд эртний домог зохиолоос өөр учир шалтгаан байхгүй).

Гэхдээ ийм түүхэн уламжилалтай учираас өнөөдөр шинжлэх ухаанд эртний хүмүүсийн ангилсан байдлаар нь тэнгэрийг хувааж ангилсан хэвээрэй. Мэдээж тэнгэр дээрх цэгийн байршилыг илэрхийлэхдээ тусгай тэнгэрийн координатыг хэрэглэх боловч хажуугаар нь “түүхээ бодоод” заавал аль одны орд гэдгийг хэлдэг. Олон улсын одонорны холбооны баталсанаар ихэвчлэн эртний Грекчүүдийн ангилалын дагуу тэнгэрийг 88 одны ордонд хуваадаг. Шөнийн тэнгэрийн тэрхүү 7 тод одыг Монголчуудаас гадна өөр олон соёлд янз янзаар нэрлэж ирсэн боловч энэхүү олон улсын одонорны холбооны баталсан стандартын тэнгэрийн зурагт долоон бурхан маань Ursa Major хэмээх одны ордны нэг хэсгийг л бүрдүүлнэ.

Эртний грекчууд шанага долоогийн оддыг ойр орчмынх нь бусад ододтой нийлүүлээд байвгайн хэлбэр үүсгээд түүнийгээ том байвгай буюу Ursa Major одны орд хэмээн нэрлэдэжээ. Зохиогч

Эртний грекчууд шанага долоогийн оддыг ойр орчмынх нь бусад ододтой нийлүүлээд байвгайн хэлбэр үүсгээд түүнийгээ том байвгай буюу Ursa Major одны орд хэмээн нэрлэдэжээ. Зохиогч

Энэ стандартын дагуу аливаа одны ордны оддыг хамгийн тодоос нь эхлэн Грекийн цагаан толгойн дагуу нэрлэнэ – долоон бурханы хамгийн тод одыг \alpha Ursa Major, түүний дараачийн тод одыг нь \beta Ursa Major гэх мэтээр нэрлэнэ. Жишээ нь, \delta Ceti нь Ceti хэмээх одны ордны 4 дэхь хамгийн тод од гэсэн үг. Монголчуудын хувьд аливаа одны ордны хамгийн тод одыг нь л тусгайлан гялаан гэж ангилдаг байсан, жишээ нь маралын одны ордны хамгийн тод одыг “маралын гялаан” гэх мэт. Шанага долоогийн оддыг ийм байдлаар яаж нэрлэдэгийг доорх зурганаас үзнэ үү:

Долоон бурхан буюу шанага долоогийн оддыг олон улсын одонорны стандартын дагуу нэрлэсэн байдал. Одны нэрний хажуудах тоо нь тухайн од хүртэлх зайг гэрлийн жилээр илэрхийлнэ. Зохиогч: Вики

Долоон бурхан буюу шанага долоогийн оддыг олон улсын одонорны стандартын дагуу нэрлэсэн байдал. Одны нэрний хажуудах тоо нь тухайн од хүртэлх зайг гэрлийн жилээр илэрхийлнэ. Зохиогч: Вики

Аливаа од биднээс хол оршдог хирнээ маш тод эсвэл аврага том хэмжээтэй бол тэнгэрт тод харагдана, эсвэл бидэнтэй маш ойрхон оршдог хирнээ өөрөө маш жижиг бүдэг бол тэнгэрт тод харагдахгүй. Тиймээс тэнгэрт тод харагддаг одыг шууд бидэнтэй ойрхон болхоор тэр гэж ойлгож яавч болохгүй юм. Дээрх зурган дээр харж байгаачлан долоон бурханы альфа болон эта од нар нь биднээс бусадтайгаа харьцангуй нилээн хол оршдог байхад, нөгөө 5 од нь бүгдээрээ биднээс ойролцоогоор 80 гэрлийн жилийн зайд байна. Судлаачидын олж тогтоосноор энэ зурган дээр тэмдэглэгдээгүй ч энэ тэнгэрийн хэсэгт оршдог өөр хэдэн 10 одод нь мөн ойролцоогоор 80 гэрлийн жилийн зайд оршдог бөгөөд бүгдээрээ ижилхэн химийн хольцтой, маш ойролцоо настай мөн бүгдээрээ ижил зүгт харьцангуй хөдөлгөөн хийдэг байна. Тиймээс эдгээр одод нь бүгдээрээ одоогоос 300 гаруй сая жилийн өмнө нэгэн зэрэг нэг аврага том молекулан үүлнээс нээлттэй оддын бөөгнөрөл маягаар үүсээд одоо бөөгнөрөл нь задрах шатандаа явж байгаа хэмээн үзэгддэг (одод хэрхэн олноороо хоорондоо таталцалаар маш сул харилцан үйлчлэлцсэн байдалтай нээлттэй оддын бөөгнөрөл маягаар үүсдгийн талаарх нийтлэлүүдийг эндээс уншаарай).

Тэхээр долоон бурхан буюу шанага долоо гэдэг маань зүгээр л Монголчуудын тэнгэрийн нэг хэсэг дахь оддыг харагдах хэлбэрээр нь домог зохиолтой холбон нэрлэсэн нэршил төдий юм. Олон хүний гайхаж асуугаад байдаг шиг янз бүрийн гойд ер бусын эсвэл өнөөдрийн бидний мэдэдгүй зүйлийг эртний Монголчууд мэдчихээд долоон бурхан гэж нэрлэсэн энэ тэр гэсэн юм байхгүй.

Магадгүй долоон бурханы одны ордны хүмүүст хамгийн хэрэгтэй зүйл нь хойт тэнгэрийн туйлын ойролцоо орших алтангадас одыг олоход ашиглагдаж болох явдал юм. Доорх зурган дээр харуулж байгаачлан, долоон бурханы \beta болон \alpha оддын хоорондох зайг барагцаалан хойт зүгрүү 4 дахин сунгахад алтангадас одны ойролцоо буух болно:

Долоон бурхан одны ордыг ашиглаад алтангадас одыг олж болно. Зохиогч

Долоон бурхан одны ордыг ашиглаад алтангадас одыг олж болно. Зохиогч

Хүмүүс бас алтангадас одыг гойд онцгой од гэж бодоод түүний талаар их асуудаг. Дэлхийн тэнхлэгээрээ эргэх эргэлтээс үүдээд өдөр шөнө солигдож мөн шөнийн тэнгэр дахь алтангадасаас бусад одод дэлхийг тойрж буй мэтээр бидэнд харагддаг. Тэгвэл алтангадас нь дэлхийн эргэлтийн тэнхлэгийн хойт тэнгэртэй огтлолцох цэгтэй харьцангуй ойрхон оршдог тодовтор од юм, тиймээс л хэрвээ та шөнжингөө одны хөдөлгөөнийг ажиглаж зогсвол бүх одод алтан гадасыг тойрж эргэж буй мэтээр бидэнд харагдана. Одоогийн энэ байршилаас нь өөр гойдож гоцгоорох юм олон хүний бодоод байдаг шиг энэ одонд байхгүй харамсалтай нь. Тэрхүү тэнгэрийн хойт туйль нь дэлхийн эргэх тэнхлэгээс л дангаараа шалтгаалах учир хэдэн 1000 жилийн явцад энэ тэнхлэгийн хазайлт өөрчлөгдөхөд тэнгэр дахь одод алтангадасыг бус өөр одыг тойрж буй мэтээр ажиглагдана.

Дашрамд АНУ-ийн Аляска муж улсын туг нь ийм хэлбэртэй байдаг юм байна:

Аляска муж улсын туг. Зохиогч

Аляска муж улсын туг. Зохиогч

Advertisements

9 comments

  1. Bayarlalaa. Goy taibarlalt bailaa. Tegeheer minii oilgosonoor edgeer 7 od ni niiteeree baavgain ordond orj haryalagddag bolovch hoorondiin yamar ch hamaaralgui odnuud gej oilgogdoj baina.

    1. Нийтлэл дээр тайлбарласанчлан тэрхүү бидний долоон бурхан гэж нэрлэдэг 7 одыг зарим улс үндэстэнгүүд өөр өөрөөр нэрлэдэг (жишээ нь солонгосчууд тэднийг “хойд зүгийн долоо” гэж нэрлэдэг) байхад зарим үндэстэнгүүд тэр 7-оос гадна ойр орчмын хэд хэдэн оддыг нь нийлүүлээд янз янзаар нэрлэсэн байдаг (жишээ нь эртний Грекчүүд тэр орчмын оддыг том баавгай гэж нэрлэдэг). Өнөөдрийн олон улсын одонорон судлалын холбооны стандартаар тэрхүү эртний грекчүүдийн ангилалыг хэрэглэдэг.

      Мөн нийтлэл дээр тайлбарласанчлан, аливаа одны ордны бүх одод нь хоорондоо хамааралтай байна гэсэн юм байхгүй, яагаад гэвэл зүгээр л үлгэр домог зохиол дээр үндэслэж хүмүүс тийм ангилал хийж байгаа учираас. Гэхдээ, аливаа одны ордны хэд хэдэн одод нь эсвэл залгаа орших 2-3 одны ордны зарим одод хоорондоо хамааралтай байж болно. Энэ нийтлэл дээр долоон бурханы 5 од нь мөн ойр орчмын өөр хэдэн 10 ододтой нэг газар нэгэн зэрэг үүссэн гэдгийг бичсэн байгаа. Тэхээр ямар ч хамааралгүй биш, долоон бурханы хувьд зарим нь хамт нэг аврага молекулан үүлнээс зэрэг үүссэн гэдэг утгаараа хамааралтай хоорондоо.

  2. HI, тэгвэл долоон бурхан одыг тахьдаг энэ тэр нь ямар ч үндэслэлгүй юу? Ховдчууд Сутай хайрханы өвөрт энэ 7 бурхан одыг 4 жилд нэг удаа тахьдаг гэсэн. Тахилга хийж байхад 7 бурхан од харагдахаа больж, газарт буудаг гэх юм билээ.

    1. Аливаа тахил өгрөл гэх мэт нь хүмүүсийн зохиосон зан заншил, мухар сүсэг, шашин шүтлэг болхоос биш бодит байдалтай ямар нэг байдлаар холбогддог гэсэн юм байхгүй.

      Африкийн төв хэсэгт орших зарим омгууд Килиманжаро уулын доор байдаг мангаст зориулж хагас жил бүр тахил өргөдөг. Энэ нь тэдгээр хүмүүсийн зохиосон уламжлал зан заншил болхоос биш тэр уулын доор нь мангас үнэхээр байдаг учираас гэж ойлгож болохгүй.

      Тэнгэрт байдаг аль ч од газарт бууна гэсэн юм байхгүй. Буух байтугаа манай нарны аймагтай жаахан ойртож ирхэд л дэлхий тойрог замаасаа шидэгдэж тун удалгүй хүмүүс устаж үгүй болно. Дээрээс нь тэнгэрт харагддаг одод чинь манай нар шиг аврага том маш халуун гэрэлтдэг хийн бөмбөлгүүд шүү дээ, тиймээс од газарт бууна гэсэн юм байхгүй, тийм юм урьд нь хэзээ ч болж байгаагүй.

      Уул талын цаагуур орж жаргахыг нь “газарт бууна” гэж хэлж байгаа бол энэ үзэгдэл дэлхийн хойт бөмбөрцөгт шөнө болгон тохиолдоно. Хэзээ хэн яаж тахил өргөл үйлдэхээс хамаарж бус, дэлхийн тэнхлэгээрээ эргэх эргэлтээс л хэзээ хаана аль зүгт уул талын цаагуур орох нь хамаарна. Энэ үзэгдэлийг Монголоор жаргалт гэнэ, яг л нар сар мандаж жаргадагийн адилаар.

  3. Хэхэ ок ок.

  4. Sain baina uu. Saihan niitlel baina. Bi sayahnaas od tenger sonirhoj ehelsen buguud odnii orduud iig sonirhood bgaa yum. Odnii orduudiin Mongol ner Angli ner helber, gol gol odnuudiin ner geh metiig neg niitlel bolgood uguuch. Bi odoogoor gadaadad bgaa bolohoor orduudiinha Mongol neriig eruusu medehgui bh yum. hehe

    1. Монголчуудын ангилал нь олон улсын стандартаас өөр байх аа, тиймээс ордуудын нэрийг орчуулна гэхээр зарим нь л магадгүй адилхан байж магад. Яг монголчууд яаж хуваагаад яаж нэрлэдэг талаар би сайн мэдэхгүй нь, хуучны 10 жилийн сурах бичгүүдэд л байдаг байх. Надад нэг хуучны ном байж магад олвол би энд нийтлэл болгож тавья. Англи нэрийн хувьд google-дээд л зөндөө олон янзын энэ талаарх цахим хуудсуудыг олж болно, жишээ нь – http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellation_list.html

  5. нэр мэдэхийг хүссэн хэвээрээ бол зарим оддын англи, орос түвд нэрсийн хадмал орчуулгатай од орны ажиглалтын гарын авлага СОФЕКС хэвлэлийн газраас хэвлэгдэн гарч буйг сонордуулъя

  6. Bayrlalaa uneheer ih medehiig husej baisan ym. Ushuu iluu olon medeelel oruulaarai,

Хариулт үлдээх

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Өөрчлөх )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Өөрчлөх )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Өөрчлөх )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Өөрчлөх )

Connecting to %s

%d bloggers like this: